ياكوب ادوارد پولاك ( مترجم : كيكاووس جهان دارى )

380

سفرنامه پولاك ( ايران و ايرانيان ) ( فارسى )

گوزنى ، احرامى ، ترمه ، زنگارى . مقدار متوسطى از شال ايرانى به قسطنطنيه و اسكندريه صادر مىگردد . در داخل مملكت پارچهء شال را به حاشيه‌هاى باريك مىبرند و بسيارى از آن را در مغزى و دورهء لباسها به كار مىبرند . فرش ايران بيشتر بر اثر دوام و ريزبافى خود ممتاز است تا به خاطر رنگهاى زنده و جاندارش . فرشهاى بزرگتر كه به آن قالى مىگويند شش متر طول و سه متر عرض دارد ؛ قيمت چنين فرشى بين 12 تا 40 تومان است . اين صنعت نيز رو به زوال است . فرشهائى كه دويست سال پيش بافته شده است بر فرشهاى امروزى از نظر شكوه و جلال طراحى و زنده بودن رنگها بسيار برترى دارد . قاليچه‌اى كه بيشتر براى نمازگزاردن به روى آن به كار مىرود بين چهار تا ده تومان مىارزد . بهترين فرشها در فرهان نزديك كرمانشاه بافته مىشود . فرشهاى درجه دوم را چادرنشينان كردستان ، همدان ، ميانه تهيه مىكنند و به قيمت ارزان عرضه مىدارند ؛ اينها مىدانند كه زمينهء فرشهاى خود را با به كار بردن كرك شتر چطور به رنگ قهوه‌اى كم‌رنگ درآورند و به آن جلوه‌اى خاص بخشند . هرگاه فرش « كيس » داشته باشد ، نيمى از بهاى خود را از دست مىدهد ، زيرا اين عيب اصلاح‌پذير نيست و آن موضع به زودى سائيده شده و به اصطلاح « مىرود » . صرف‌نظر از اين ، واقعا دوام فرشهاى ايران حيرت‌انگيز است . در سال دوم اقامتم در تهران مىخواستم سه فرش زيباى مستعمل را از يك نفر ايرانى بخرم . چون قيمت خواسته شده قدرى بنظرم زياد مىآمد به رخ فروشنده كشيدم كه اين فرشها ديگر كهنه شده است ، وى بلافاصله در جوابم گفت : « به هيچ وجه چنين نيست و او خود اين فرشها را بيش از شانزده سال نيست كه خريده است . » در اين معامله باهم كنار آمديم و پس از هشت سال استفاده باز همان قيمت را براى آن فرشها به من پرداختند . تجارت فرش با خارج از مملكت در قفقاز و قسطنطنيه چندان قابل ملاحظه نيست زيرا وزن زياد فرش باعث مىشود كه قيمت حمل و نقل آن در سطح بالائى قرار گيرد و از طرف ديگر خريداران خارج مانند ايرانيان چندان طالب دوام فرش نيستند و به همين دليل قيمتها بنظرشان گران مىآيد و از آن گذشته قطع اين فرشها با اندازهء اتاقهايشان تناسب ندارد . البته برحسب سفارش مخصوص مىتوان فرش را به اندازهء دلخواه و نقش مطلوب بدست آورد اما در اين صورت اقلا بايد هشت ماه تمام منتظر ماند زيرا كار بافتن فرش با تأنى فوق العاده پيشرفت مىكند . فقط از طريق تمرين بسيار در ديدن و لمس كردن انواع گوناگون شال و فرش مىتوان قيمت نسبتا دقيق آنها را دريافت . در مورد ايرانيان همانطور كه يك بار ديگر هم ذكر شد قيمت‌گذارى روى شال و فرش و اسب يك امر مربوط به آموزش و پرورش محسوب مىگردد ؛ اما فردى اروپائى نبايد به قضاوت شخصى خود متكى شود ، بلكه بايد به فروشنده يا دلالى قابل اطمينان رجوع كند . چشم و احساسى مجرب لازم است كه بتوان به كمك آن يك شال ايرانى را از شالى هندى تميز و تشخيص داد .